Әлем елдерінде референдум қалай өтеді?

Референдум – азаматтардың тікелей дауыс беру арқылы мемлекеттік маңызы бар мәселе жөнінде шешім қабылдау тетігі. Бір қарағанда, бұл демократияның ең қарапайым әрі түсінікті құралы. Алайда әр мемлекетте оның өткізілу тәртібі, құқықтық салдары мен саяси салмағы әртүрлі. Әлем елдерінде референдум қалай өткізілетіні туралы толығырақ BAQ.KZ тілшісінің шолуында.  

Әлемдік тәжірибеге көз жүгіртсек, референдум өткізу тәсілдері елдің басқару формасына, конституциялық құрылымына және тарихи тәжірибесіне тығыз байланысты.

Швейцария: тікелей демократияның классикалық үлгісі

Швейцария референдум институты ең дамыған елдердің бірі саналады. Мұнда халықтың заң шығару процесіне қатысуы тұрақты әрі жүйелі сипатқа ие.

Конституцияға өзгеріс енгізу міндетті түрде референдумға шығарылады. Сонымен қатар парламент қабылдаған заңға қарсы 50 мың азамат қол жинаса, құжат халық талқысына қайта ұсынылады. Ал 100 мың азамат жаңа конституциялық бастама көтере алады.

Ерекшелігі – дауыс беру жылына бірнеше рет өтуі мүмкін және оның нәтижесі міндетті күшке ие. Бұл елде референдум саяси мәдениеттің табиғи бөлігіне айналған.

Елде референдумның бірнеше түрі бар:

• Міндетті референдум – Конституцияға өзгеріс енгізу сияқты маңызды мәселелерде өткізіледі.
• Факультативті референдум – парламент қабылдаған заңға азаматтар қарсылық білдіріп, қайта дауыс беруді талап ете алады.
• Халықтық бастама – белгілі бір мөлшерде қол жиналса, жаңа норма ұсынуға мүмкіндік беріледі.

Швейцарияда жылына бірнеше рет дауыс беру қалыпты құбылыс. Федералдық қана емес, кантондық және муниципалдық деңгейде де референдумдар өтеді. Бұл модельде азаматтардың саяси жауапкершілігі жоғары, ал дауыс беру – күнделікті демократиялық тәжірибенің бір бөлігі.

Италия: кворум шешуші рөл атқарады

Италияда референдум көбіне қолданыстағы заңды жою мақсатында өткізіледі. Мұндай бастама үшін 500 мың азаматтың қолы қажет немесе бірнеше аймақтық кеңес ұсыныс жасайды.

Маңызды талап – дауыс беруге тіркелген азаматтардың кемінде 50 пайызы қатысуы тиіс. Егер бұл межеге жетпесе, нәтиже жарамсыз деп танылады. Сондықтан Италияда референдум науқаны тек «иә» мен «жоқ» арасындағы бәсеке емес, азаматтарды учаскеге тарту күресі де болып саналады.

Франция: президенттік бастама басым

Францияда референдум өткізу бастамасы негізінен президентке тиесілі. Мемлекеттік басқару жүйесіне қатысты немесе конституциялық өзгерістер сияқты маңызды мәселелер дауысқа салынады.

Нәтиже міндетті сипатта болғанымен, бұл құрал жиі қолданылмайды. Францияда референдум саяси салмағы жоғары шешімдер қабылдау кезінде ғана пайдаланылады.

Ұлыбритания: парламент шешімімен өтетін дауыс беру

Ұлыбританияда референдум арнайы заң негізінде өткізіледі. Яғни оны ұйымдастыру үшін парламент жеке акт қабылдайды.

Нәтиже формалды түрде міндетті болмауы мүмкін, алайда саяси тұрғыда ықпалы өте жоғары. Бұл елде парламент үстемдігі сақталады, ал референдум белгілі бір ірі саяси мәселелерге байланысты өткізіледі.

2016 жылы Еуроодақ құрамынан шығу туралы дауыс беру ел тарихындағы ең маңызды референдумдардың бірі болды.

Ұлыбританияда референдум нәтижесі формалды түрде міндетті болмауы мүмкін. Алайда саяси тұрғыдан оның салдары өте ауқымды болады. Бұл елде құқықтық емес, саяси жауапкершілік басым.

АҚШ: штаттық деңгейдегі бастама

АҚШ Конституциясында жалпыұлттық референдум қарастырылмаған. Дегенмен бірқатар штаттарда азаматтар заң жобаларын немесе бастамаларды тікелей дауысқа шығара алады.

Белгілі бір көлемде қол жиналғаннан кейін мәселе штат тұрғындарының қарауына ұсынылады. Нәтиже сол штат аумағында міндетті болып есептеледі.

Дегенмен бірқатар штаттарда азаматтар заң жобасын тікелей дауысқа салуға немесе қабылданған норманы қайта қарауға мүмкіндік алады. Бұл – ballot initiative және referendum деп аталатын тетіктер.

Сонымен қатар кей штаттарда сайланған лауазымды тұлғаны мерзімінен бұрын қызметінен босату (recall) рәсімі де бар.

Осылайша, АҚШ-та тікелей демократия федералдық емес, аймақтық деңгейде дамыған.

Ирландия: конституциялық міндет

Ирландияда Конституцияға кез келген өзгеріс міндетті түрде референдум арқылы қабылданады. Алдымен парламент түзету жобасын мақұлдайды, содан кейін ол бүкілхалықтық дауыс беруге шығарылады.

Қарапайым көпшілік дауысы жеткілікті, арнайы қатысу кворумы талап етілмейді. Бұл модельде халықтың рөлі конституциялық деңгейде шешуші.

Ресей: муниципалдық деңгейдегі тәжірибе

Ресейде референдум тек федералдық деңгейде ғана емес, жергілікті деңгейде де өткізіледі. 2010 жылдардың басынан бері муниципалдық референдумдар жиілеген.

Бұған Ресей Федерациясының Үкіметі қабылдаған №1578 қаулы ықпал етті. Қаулыға сәйкес, халқы 20 мыңнан асатын муниципалитет саябақ немесе скверді абаттандыру жобасына федералдық қаржы алғысы келсе, жобаны референдумға шығаруы тиіс.

Жергілікті референдум өткізу тәртібі тиісті муниципалдық құрылымның жарғысымен айқындалады. Яғни бұл модельде референдум жергілікті инфрақұрылым жобаларын қаржыландырумен тікелей байланысты.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, референдум – біртекті емес құрал.

Швейцарияда ол – саяси жүйенің күнделікті бөлігі.

Италияда – заңды жою тетігі әрі кворумға тәуелді механизм.

Францияда – президенттік бастама құралы.

Ұлыбританияда – парламент шешімімен өтетін саяси құрал.

АҚШ-та – штаттық деңгейдегі бастама институты.

Ирландияда – конституциялық міндет.

Ресейде – белгілі бір жағдайда жергілікті жобаларды қаржыландыру шарты.

Референдум демократияның әмбебап формасы болғанымен, оның мазмұны мен рөлі әр елдің құқықтық жүйесіне, саяси дәстүріне және басқару моделіне байланысты қалыптасады.